Elena Mesner: Za književnost su ključni ironija, igra i subverzija

Elena Mesner je romanopisac, teoretičar književnosti i prevodilac. Slavistkinja koja savršeno govori srpski jezik, i koja je kao jedna od sukoordinatorki nastupa Srbije na Sajmu knjiga u Lajpcigu 2011. godine, značajno doprinela da se o srpskoj književnosti više čuje i van naših prostora. Studirala je komparativnu književnost u Beču i Eks an Provansu, i doktorirala na projektu o recepciji postjugoslovenske ratne proze na nemačkom govornom području. Prema njenim rečima, prevođenjem se bavi samo iz zadovoljstva i kada je oduševljena nekim tekstom, te se među autorima koje je prevela nalaze knjige Borisa Pahora, Alme Lazarevske i Srđana Tešina. Kao izuzetan poznavalac sličnosti i razlika između srpske i austrijske književnosti, Elena Mesner će biti učesnica druge večeri književne manifestacije Majski dani knjige u Pančevu, u utorak, 28. maja od 19.30 časova u čitaonici Gradske biblioteke Pančevo. Tim povodom, razgovaramo sa ovom austrijskom autorkom o temama koje je privlače u romanima i akademskom istraživanju, o značaju književnosti za razotkrivanje istorije, kao i o položaju srpske literature na austrijskoj književnoj sceni.

Foto: David Višnjić

Doktorirali ste na projektu o recepciji postjugoslovenske ratne proze na nemačkom govornom području. Do kakvih ste saznanja?

U disertaciji sam se bavila pitanjem koji uticaj imaju ekonomski, politički, kulturološki i psihološki faktori na recepciju antiratne proze. Zanimali su me i mehanizmi interkulturnog književnog transfera uopšte. Tu nema jednostavnog odgovora, pošto je prevodilačko polje vrlo kompleksno. Srpski čitaoci koji se interesuju za moje istraživanje, mogu da pronađu kratku verziju najbitnijih rezultata do kojih sam došla u tekstu objavljenom u novosadskim „Poljima“.

Temom rata se takođe bavite u svom romanu „Dugi eho“ u kome je fokus Prvi svetski rat. Na koji način vas inspiriše tema rata i koliko nam zadiranje u istoriju i prošlost nudi saznanja o sadašnjosti?

Sigurna sam da nijedno društvo koje ne želi da se suoči sa traumama prošlosti ne može da postane funkcionalno demokratsko društvo. Rat je najekstremnija situacija u kojoj jedno društvo može da se nađe. Kad je u pitanju kolektivno sećanje i potraga za identitetom kako pojedinca tako i društva – moramo naknadno da razumemo logike rata. Ne mislim samo na vojni aspekt rata, nego pre svega na sociopsihološke mehanizme i agresiju kao antropološku konstantu, a sa time i jezik i narative mržnje, nesolidarnost, korumpiranost, ratno profiterstvo, itd. To su teme koje me privlače i u romanima i u akademskom istraživanju. Pitanje na koji način interpretiramo ratove 20. veka – Prvi i Drugi svetski rat ili „postjugoslovenski“ rat devedesetih – definišu naše društvo i nas kao pojedince. Moralno i politički su nefunkcionalna ona društva koja su bazirana na zameni teza i preokretanju uloge agresora i žrtve, i to važi kako za Austriju i njene ratove, tako i kada je u pitanju raspad Jugoslavije.

Na koji način književnost može doprineti kritičkom preispitivanju istorije?

Književnost može mnogo bolje od teorije ili istorijske analize da ukaže na ambivalentost, na jezičku laž, na paradoksalnost, na nelogičnosti mnogih interpretacija istorije, i to je sve po mom mišljenju najbitniji književni doprinos interpretaciji istorije. Za književnost su ključni ironija, igra, subverzija. Samo takve književne logike – što znači „ne-logike“ – mogu da se suprotstave logikama i ideologijama rata.

Bili ste sukoordinatorka nastupa Srbije kao „zemlje u fokusu“ na Sajmu knjiga u Lajpcigu 2011. godine. Kakve su bile reakcije posetilaca na srpsku književnost? Koliko je srpska književnost vidljiva u Austriji i kako je Austrijanci doživljavaju?

Srpski nastup u Lajpcigu bio je prvi i do sada jedini takve vrste i takvog značaja. Tada je u Nemačkoj i Austriji Srbija kao književna zemlja – ali i politički – bila vrlo vidljiva, mnogo se o njoj pričalo, pisalo, prevodilo, polemisalo. Nažalost takve velike manifestacije imaju jedan problem – kad prođu, često nema više mnogo interesovanja za “zemlju u fokusu”. Tada je broj prevoda i recenzija o srpskoj literaturi dostigao vrhunac, pričalo se ne samo o novim tekstovima nego i o klasicima. Ali već naredne godine kao da srpske književnosti više nema na radaru izdavača nemačkog govornog područja. I za taj fenomen ima kompleksnih uzroka, a jedan od bitnih sigurno je činjenica da je srpsko Ministarstvo kulture odustalo od sistemskog kvalitetnog predstavljanja književnosti i kulture svoje zemlje, što je velika šteta. Nije to pitanje budžeta – jasno je da Srbija nije bogata kao Nemačka – to je pitanje stava, odluke, interesa, profesionalnosti i dobre volje. Moraju se sistemski negovati kontakti i dobri odnosi sa  lektorima, prevodiocima i izdavačima, jer oni najčešće ne prevode i objavljuju srpsku književnost iz ekonomskih razloga, nego iz čistog entuzijazma.

Bavite se i prevođenjem što je veoma odgovoran posao, posebno ako imamo u vidu da od prevodioca zavisi da li će se neko delo na inostranom tržištu doživeti na pravi način. Koliko se prevodilaštvo ceni danas?

Ako imamo u vidu da u 19. veku i početkom 20. veka prevodilac nije imao ni prava na svoje delo, niti je bio dobro plaćen ili uopšte vidljiv, mislim da su danas prevodioci mnogo više cenjeni i bolje organizovani u borbi za svoja prava i status. Književni prevodi su generalno postali kvalitetniji, pošto su se prevodioci izborili za bolje plate i za više vremena. U tom smislu – barem kada se radi o nemačkom govornom području – prevedeni tekstovi su danas vrlo visokog kvaliteta. Pravi problem leži u tome što se ukupno gledano ne prevodi mnogo, a ako se prevodi, onda isključivo sa engleskog ili francuskog, vrlo retko sa takozvanih “malih jezika”. Književno tržište nemačkog jezika je ogromno, na njemu nema mnogo mesta za male “entuzijastične” izdavače, a jedino su takvi izdavači spremni da rizikuju i da objave „egzotične“, nove, mlade, nepoznate pisce iz inostranstva, kao na primer iz Srbije.

Prevodili ste knjige autora Borisa Pahora, Alme Lazarevske i Srđana Tešina. Kako ste se odlučili baš za njihova dela, i koja još dela srpske književnosti biste voleli da prevedete u budućnosti?

Prevod Pahora je bio veliki projekat. Kolege su me pozvale da kolektivno prevedemo tri njegove poznate knjige. Lazarevsku i Tešina sam odabrala sama, i to zato što su mi se knjige jezički svidele. Imala sam u planu da prevedem još niz knjiga, ali kao što sam rekla, nije bilo lako naći izdavača. Kasnije sam odustala od prevođenja jer nije bilo vremena pored raznih drugih projekata. Prevela sam kratke priče srpskih, bosanskih, hrvatskih i slovenačkih pisaca, među njima i jednu priču Vuleta Žurića. Prošle godine sam na primer objavila prevode kratkih priča mlađih pisaca iz Srbije, Tanje Šljivar i Ivana Antića. Prevođenjem se dakle ne bavim profesionalno, samo iz zadovoljstva i kada sam oduševljena nekim tekstom.

Jedan ste od osnivača kulturne platforme textfeldsuedost.com, čije jezgro čini proučavanje književnosti, umetnosti i teorije iz jugoistočne Evrope. Odakle interesovanje za taj deo Evrope i šta je to posetioci mogu naći na ovoj platformi?

To je platforma koju sam pokrenula kad sam shvatila da je interesovanje za jugoistočnu Evropu u Austriji veliko, a da istovremeno tržište ne pokriva to interesovanje, pošto je ekonomski neisplativo. Na internetu je međutim moguće ignorisati ili barem donekle zaobići logike tržišta i ljudi koju se interesuju za te teme lako pronalaze informacije. Ideja platforme je jednostavna: čitaoci koji žele da se obaveste o umetnosti, književnosti ili teorijskim radovima iz jugoistočne Evrope, tu mogu da pronađu tekstove, filmove, fotografije, audio-fajlove, intervjue itd.

Bićete učesnica književne manifestacije Majski dani knjige, koja je ove godine posvećena austrijskoj književnosti. Koja književna dela austrijske književnosti smatrate biserima koja biste preporučili čitaocima iz Srbije?

Od klasika preporučujem Karla Krausa, najboljeg satiričara prve polovine 20. veka i Kristinu Nestlinger (Christine Nöstlinger), feministkinju i najpoznatiju spisateljicu kritičke i humorističke dečje književnosti. Od starijih autora Elfriede Jelinek, nobelovku i najoštriju kritičarku rodnih razlika i političkih odnosa u Austriji posle Drugog svetskog rata, a od mlađih Anu Weidenholzer i Maschu Dabić, dve autorke koje su pokazale da pored sjajnog književnog jezika pisac mora da ima  pre svega političku i socijalnu svest.